اخبار اخبار

15:09
16 مهر 1397

* میلاد حاتمی لندی

هنرِ نگریستنِ هنر

معرفی کتاب زیبایی و هنر به قلم الیزابت پرتجان

مردی ایستاده با قلم مویی بلند، خطوطی را بدون جدا کردن قلم‌مو از سطح کار ترسیم می‌کند؛ هنری عرفانی. یک مجسمه از ضایعات و مواد دورریختنی؛ رنگارنگ و عجیب. یک نقاشی کنشی که قرمزی لاقید را بر لوحی سفید به نمایش می‌گذارد؛ چونان شتک خون بر برف. سازه‌ای دایره‌ای شکل و یا خانه‌ای با سقف شیروانی که برعکس ساخته‌شده. استفاده از وسایل معمول برای خلق یک اثر غیرمعمول یا به‌کارگیری لوازم در کارهایی که برای آن‌ها بعید و تعریف‌نشده است. کاربرد اشیا بر اساس حالت فیزیکی آن‌ها به‌عنوان یک جزء از اثر یا کلیتی نامتجانس که ثمره به‌گونه‌ای دیگر دیدن است؛ همه و همه هنر محسوب می‌شوند. با توجه به سیر هنر تا به امروز می‌توان در یک تعریف اجمالی گفت: «آنچه جلب‌توجه کند هنر است!» حالا اگر خوشایند باشد چه‌بهتر اما گاه دیده‌ایم تصاویر منزجرکننده‌ای که هنرمندانه بوده‌اند!

چشم تربیت‌شده‌ی انسانی هنردوست می‌تواند در خون آماسیده بر آسفالت خیابان زیبایی ببیند، همان‌گونه که نقش‌های غیرعمدی لجن و گل‌ولای، شره‌های رنگ، برجستگی‌های سیمانی دیوار و زباله‌هایی که جلوی آبراه تلنبار شده‌اند، احتمالاً می‌توانند برای او زیبا به نظر برسند و دلالت گر باشند. پس به این زعم می‌شود زمزمه کرد که هر چیز جالب‌توجه می‌تواند هنر باشد، خواه زشت و خواه زیبا.

گفتگو در مورد زیبایی و زشتی اما یک بحث فلسفی است، در کلام شاعرانه گاه زشت را از نهایت زشتی زیبا خوانده‌اند! دست‌وپنجه نرم کردن با هنر نشان داده هم‌نشینی و هم‌جواری می‌تواند زشت‌ها را مستحیل کند! اما به‌هرحال همواره انسان کمال‌جو آنچه زیباست را بیشتر پسندیده و توافق اکثریت بر هنر زیبا بوده و هست. بررسی نسبت زیبایی و هنر کار سخت و سترگی است که الیزابت پرتجان در کتاب زیبایی و هنر (تاریخ هنر آکسفورد) به آن اهتمام ورزیده است.

نگارنده زیبایی و هنر از قرن هجدهم آغاز (چراکه اساساً فلسفه زیبایی در هنر از این قرن آغازشده است) و تا پایان قرن بیستم را مطمح نظر قرار داده است. در میان هفت هنر، نقاشی را می‌توان کامل‌ترین و قابل افتراق‌ترین هنر ازلحاظ سبک و مکتب دانست. به‌خوبی و روشنی می‌توان یک اثر کوبیسم را از امپرسیونیسم و این دو را از اکسپرسیونیسم تمیز داد. به خاطر این فصل‌بندی متقن است که بسیاری از فلاسفه‌ی هنر برای بررسی و تحلیل دوره‌های موردنظرشان به سراغ هنر نقاشی رفته‌اند.

پرتجان هنر نقاشی (و تا حدودی مجسمه‌سازی) را در برهه‌های زمانی و مکانی سه سده (قرن هجدهم، نوزدهم و بیستم) موردتوجه قرار داده و با گزیده کاری سعی کرده تمرکزی بر روی عناوین موردبحث حاصل کند. این استاد پژوهشگر، آلمان، فرانسه و انگلستان را جستجوی اسنادی کرده و به بررسی آرای افرادی چون یوهان یواخیم وینکلمن (پدر تاریخ هنر)، مادام دو استائل، ویکتور کوزن، تئوفیل گوتیه، ویلیام مایکل روزتی، جان راسکین، راجر فرای و برخی دیگر پرداخته است. این افراد عمدتاً فلاسفه‌ی هنر و پژوهشگران این حوزه برشمرده می‌شوند اما کتاب حاضر به مسائل فلسفی زیبایی نیز پرداخته و به آراء امانوئل کانت درباره شیء زیبا و افکار شارل بودلر درباره‌ی زیبایی مدرن نیز گریزی زده است و همچنین عبارت جنجالی «هنر برای هنر» را مورد مداقّه قرار داده تا به این طریق عمق مطالعاتی کتاب را بیفزاید.

الیزابت پرتجان استاد دانشگاه بریستول انگلستان است که ممارست‌هایش در حوزه نقاشی و پیکرتراشی را در چند کتاب ازجمله «هنر برای هنر» و «هنر پیش رافائل‌گرایان» به رشته تحریر درآورده است. کتاب حاضر را می‌توان چکیده‌ی تجربیات وی دانست که از آثار دیگر او کامل‌تر هستند و سایر مکتوبات دیگر وی را به‌صورت خلاصه در خود جای‌داده‌اند.