اخبار اخبار

16:06
6 دی 1393

درباره کتاب گویا در ایران

پیشینة کتاب گویا در ایران

سنت دیرینة ادبیات ما ایرانیانْ شفاهی بوده و فرهنگ و ادبیات ما با همین نقل شفاهی نسل به نسل چرخیده است. در فرهنگ ایرانی به سنت شفاهی آن‌چنان توجه شده است که ما به‌راحتی شنیده‌هایمان را مرجع قرار می‌دهیم. در روایت‌های دینی و ادبی ایران پیش از اسلام، شاهد وابستگی این ادبیات به روایت و نمود شفاهی بیش از کتاب و کتابت، و حتی برتری روایت شفاهی هستیم.

از آنجایی که گرایش عمدة روایت‌های تاریخی و دینی ایرانیان قدیم و مخاطب اصلی آن‌ها عامة مردم بوده و این افراد توانایی خواندن و نوشتن نداشتند، تمایلی نیز به ثبت و ضبط این متون به شکل مکتوب وجود نداشت. در عوض به خاطر سپردن این متون دارای ارزش بیشتری بوده و این اعتقاد وجود داشته است که تأثیرگذاری این متون بر عامة مردم با این شیوه بیشتر خواهد بود.

از دیگر عناصر مهم و تأثیرگذار در سنت شفاهی ایرانیان خنیاگری است، که امروزه شاهد بقایای این سنت در آذربایجان از سوی عاشیق‌ها هستیم، که البته می‌توان نمونه‌هایی از آن را در مناطقی از خراسان دید. خنیاگران در زمان‌ مادها و پارت‌ها و همچنین در دورة هخامنشیان و اشکانیان، قصّه‌های رزمی و بزمی را همچون بخشی از تاریخ و میراث پیشینیان روایت می‌کردند و در مراسم و مواقع مختلف، در قالب قصه‌گو یا نوحه‌سرا ظاهر می‌شدند. این افراد با نقل قصّه‌های اساطیری ایران‌زمین برای سرزمین‌های دیگر، مردم آن سرزمین‌ها را با فرهنگ و تاریخ و آداب و رسوم ایران آشنا می‌کردند.
نقّالان ادامه‌دهندة سنت شفاهی در ایران بودند، و داستان‌های جذاب و رویدادهای پرهیجان را برای مردم نقل می‌کردند. این روایات هم شفاهی به گوش نقّالان رسیده است و همچون میراثی شفاهی وظیفة خود می‌دانند که آن‌ها را برای مردم بازگو کنند. این افراد سر گذرها، معابر، و بعد از ظهور قهوه‌خانه‌ها، در آن مکان‌ها به نقل و روایت داستان‌های حماسی و مذهبی و تاریخی برای مردم می‌پرداختند.

این پیشینة تاریخی نشان‌دهندة جایگاه و اهمیّت سنت شفاهی در ادبیات ما ایرانیان است. همانند اروپاییان عصر ویکتوریایی، که برای شنیدن داستان‌های چارلز دیکنز و مارک تواین به کافه‌ها و رستوران‌ها می‌رفتند، ایرانیان از دوران پیش از اسلام تا به امروز با تجربة شنیدن ادبیات آشنا و مأنوس بوده‌اند. پس کتاب گویا از دیدگاه ادبیات شفاهی برای آنان پدیده‌ای بیگانه نیست. امّا کتاب گویا همانند یک رسانه چنین قدمت و جایگاهی در میان مخاطبان ندارد.

تولید کتاب‌های گویا در ایران
در ایران هم، مانند اروپا و امریکا، کتاب گویا برای نخستین بار برای پاسخ به نیاز کاربران نابینا تولید شد. سپس ناشران با مشاهدة اقبال کاربران غیر نابینا و افرادی که ‌اجباری برای گوش دادن به کتاب‌ها نداشتند، بلکه از سر علاقه و کنجکاوی اقدام به انتخاب این نوع رسانه می‌کردند، به تولید این محصول به شکل تجاری پرداختند. اکنون نیز کتاب‌های زیادی به شکل رایگان برای عموم علاقه‌مندان به کتاب‌های گویا، روی شبکه‌های اینترنت و دردسترس وجود دارد. اما بیشتر از نوع کتاب‌های گویایی هستند که برای نابینایان و از سوی مراکز خدمات‌دهی به این افراد تولید شده‌اند؛ یا اینکه افراد علاقه‌مند به شکل داوطلبانه و با امکانات محدود و غیر حرفه‌ای اقدام به ضبط و انتشار کتاب‌های محبوب خود به شکل گویا کرده‌اند.

با افزایش میزان اقبال و علاقة مخاطبان به دسترسی و استفاده از کتاب‌های گویا برای مطالعة شنیداری، شاهد ظهور مراکز تولید تخصصی کتاب‌های گویا و ورود ناشران بزرگ و مطرح و نام‌آشنا به این عرصه هستیم. اما با توجه به میزان تقاضا برای این محصول، روند تولید و توزیع کتاب‌های گویا پاسخگوی این نیاز نیست. برای تشریح روند تاریخی تولید کتاب‌های گویا در ایران، بد نیست شما را با تعدادی از این مراکز، که از مدت‌ها پیش در زمینة تولید کتاب‌های گویا فعالیت داشته‌اند، آشنا کنیم.
نخستین مرکزی که در این زمینه فعالیت کرد، مجتمع توان‌بخشی نابینایان رودکی بود. سال 1350 «سازمان ملی رفاه نابینایان» تأسیس شد، که وظیفة تهیه و توزیع کتاب‌های گویا و بریل را نیز بر عهده داشت. پس از تأسیس سازمان بهزیستی کشور، خدمات مربوط به کودکان نابینا به ادارة کودکان استثنایی وابسته به وزارت آموزش و پرورش، و رسیدگی به امور مربوط به نابینایان بزرگسال به «سازمان ملی رفاه نابینایان» واگذار شد، و همان موقع به «سازمان بهزیستی نابینایان رودکی» تغییر نام یافت. چندی بعد، با کمک سازمان صدا و سیما، استودیوی ضبط کتاب‌های گویای این مجتمع راه‌اندازی شد.

بخش تولید کتاب‌های گویای مجتمع توان‌بخشی نابینایان رودکی محتوا و کتاب‌های تقاضاشدة نابینایان و کم‌بینایان را فراهم، و با تخصیص فضا و امکانات و همکاری گویندگان و مصحّحان، آن‌ها را روی لوح فشرده یا نوار کاست ضبط می‌‌کنند.

تولید کتاب‌های گویا به دو روش انجام می‌شود؛ نخست ضبط استودیویی، که کتاب‌های منظور در استودیو با حضور گوینده و استفاده از تجهیزات الکترونیکی موجود و کاربرد فنون صدابرداری ضبط می‌شود. دوّم، ضبط آزاد است. در این روش برای پاسخگویی سریع‌تر به نیازهای مطالعاتی نابینایان و کم‌بینایان و رفع محدودیت مکانی استودیو، گویندگان علاقه‌مند کتاب‌ها را خارج از مرکز ضبط می‌کنند. به‌طبع کیفیت کتاب‌های گویایی که به روش ضبط استودیویی تولید شده‌اند، در مقایسه با ضبط آزاد مناسب‌تر است.

مرکز دیگری که اقدام به تولید کتاب‌های گویا کرده است، بخش نابینایان کتابخانة حسینیة ارشاد است. واحد نابینایان کتابخانة عمومی حسینیة ارشاد در سال 1372 شروع به کار کرد. از آن سال استودیویی در این واحد راه‌اندازی، و محتوای کتاب‌های چاپی روی نوار کاست ضبط شد. تولید کتاب‌ گویا در این مرکز تاکنون ادامه دارد.

در ابتدا، گویندگان کتاب‌ها را روی نوارهای کاست ضبط کرده و در اختیار کاربران نابینا قرار می‌‌دادند. امّا اکنون، با تحوّل در فناوری ضبط و تکثیر کتاب‌های گویا، این کتاب‌ها به شکل لوح فشردة صوتی تولید می‌شوند، و در اختیار اعضای بخش قرار می‌گیرند. بیش از دوهزار عنوان کتاب گویا در مخزن این بخش وجود دارد، که کتابخانة دیجیتال آن را دردسترس اعضای کتابخانه قرار می‌دهد.

شورای کتاب کودک نیز، متناسب با سیاست‌ها و خط مشی بنیادین خود، به سمت تولید کتاب‌های گویای مناسب برای کودکان رفت. گروه خدمات ویژة کتابداری (از بخش‎های شورای کتاب کودک) برای مناسب‌سازی کتاب‎های موجود در بازار نشر و تولید کتاب‎هایی خاص و هماهنگ با نوع نیاز مخاطبان، کتاب‌های گویا را برای استفادة کودکان نابینا تولید کرد.

گروه کتاب گویا، با هدف ارائة ادبیات مناسب کودک و نوجوان با تولید کتاب گویا، در سال ۱۳۷۳ تشکیل شد. شورای کتاب کودک در بخش نابینایان در زمینة خدمات کتاب‌های گویا فعالیت‌های زیادی انجام داده است؛ مانند انتخاب آثار مناسب برای گویا شدن، آموزش فنّ بیان و صداسازی برای داوطلبان، آموزش ضبط کتاب گویا، نحوة انتخاب موسیقی مناسب برای متن، انتخاب صدای مناسب برای متون مختلف داستانی، ارتباط با استودیوهای ضبط صدا، نظارت در ضبط، ارتباط با صاحبان آثار و ناشران برای رعایت حقوق صاحبِ اثر، ارتباط با نویسندگان و مترجمان برای حضور در استودیو و ضبط صدای آنان، ارتباط با مراکز و مدارس نابینایان، ارائة خدمات کتابخانه‎ای به کتابخانه‎‎های نابینایان، گویا کردن یکصد و بیست عنوان کتاب در طرح کتابخانة فراگیر ، گویا کردن ده عنوان کتاب در طرح «آکندن اینترنشنال»  برای پناهندگان افغان، تجهیز پنج کتابخانة سیّار یونیسف با کتاب‎های گویا، و تکثیر و ارسال کتاب‎های گویا برای مراکز فرهنگی مدارس ایرانی خارج از کشور.

تمامی فعالیت‌هایی که این مراکز انجام داده‌اند، با هدف ارائة خدمات و تأمین نیازهای افراد نابینا و کم‌بینا صورت گرفته است. اما شاید نخستین ناشری که به شکل حرفه‌ای به تولید و انتشار کتاب‌های گویا پرداخت، ماهریز بود. در سال 1378 ماهریز نخستین ناشر خصوصی ایرانی به شمار می‌رفت که با اهداف تجاری و برای عموم مخاطبان، نه فقط نابینایان، کتاب گویا را روی نوار کاست روانة بازار کرد. اوّلین اثر تولید‌شده «غیر منتظره» نوشتة کریستین بوبن بود، که خود ناشر به شکل چاپی آن را منتشر کرد. چهار ماه بعد، همین ناشر گویا کتاب‌های «فراتر از بودن» و «حضور ناب» را به بازار کتاب عرضه کرد.
این انتشارات پس از یک وقفة طولانی، در سال 1387 کار تولید کتاب‌های گویا را از سر گرفت. در سری جدید سعی شد کتاب‌هایی از دوران قدیم این مرز و بوم برای گویا شدن انتخاب شود؛ کتاب‌هایی که شهرت جهانی دارند، امّا در داخل کشور کمتر اقبال عموم را به خود جلب کردند.

با هدف معرفی متون قدیم، از میان کتاب‌های فارسیِ سهروردی، «عقل سرخ» به شکل گویا منتشر شد. روند تولید کتاب گویا در انتشارات ماهریز در همین جا و با پایان کار انتشارات خاتمه یافت؛ امّا این انتشارات برای اوّلین بار با نگاه حرفه‌ای به این نوع رسانه توانست آغازگر جریانی باشد که بعدها مراکز انتشاراتی دیگر آن را دنبال کردند. مثلاً انتشارات معین سال گذشته مجموعة «گنج حکمت» را در قالب کتاب و لوح شنیداری روانة بازار نشر کرد. این مجموعه را، که شامل گزیدة آثار نثر فارسی است، مصحّحان این متون انتخاب کرده و گویندگان حرفه‌ای و نام‌آشنا اقدام به روایت و ارائة خوانشی صحیح از این آثار کردند. نمونه‌ای دیگر از این دست انتشار «وزیری امیر حسنک» در قالب کتاب و لوح شنیداری از سوی انتشارات فیروزی است. این مجموعه، که به قلم محمود دولت‌آبادی و با صدای وی تهیه شده است، قصد دارد شیوة خواندن این متن کهن فارسی را به کسانی معرفی کند که خواندن این متون را دشوار می‌پندارند.

در زمینة مؤسسات حرفه‌ای تولید کتاب گویا، که فقط به این فعالیت می‌پردازند، می‌توان به مؤسسة نوین کتاب گویا اشاره کرد. این مؤسسة در سال 1386 با دریافت مجوز از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و با هدف تهیه، تولید، و تکثیر کتاب گویا تأسیس شد و اوّلین مؤسسه‌ای بود که به شکل اختصاصی و تخصصی به تولید و تکثیر کتاب گویا ‌پرداخت.

مؤسسة نوین کتاب گویا برای شروع کار با ناشران مختلف مذاکره کرد؛ امّا آن‌ها در ابتدا به دلیل خوش‌بین نبودن به این مقوله، از همکاری با مؤسسه امتناع ورزیدند. به این دلیل، خودِ مؤسسه تولید آزمایشی یک اثر را در دستور کار قرار داد. برای دستیابی به این هدف، با نویسنده‌ای که اوّلین اثرش را تألیف کرده بود، مذاکره شد، و با جلب رضایت او اثر را به شکل کتاب گویا تولید، و بدون توزیع عمومی در بازار، بازتاب آن را در گروهی محدود بررسی کردند.

از آنجا که نتیجة نظرسنجی رضایت‌بخش بود،  کار تولید صوتی آثار پائولو کوئیلو با همکاری نشر کاروان (دارندة امتیاز انتشار آثار این نویسنده) آغاز، و اوّلین کار جدی این مؤسسه با کتاب «نامه‌های عاشقانة یک پیامبر» شروع شد. هم‌اکنون تعداد آثار تولید‌شدة این مؤسسه به بیش از سی عنوان می‌رسد، که در میان صاحبان این آثار نام‌هایی چون هوشنگ مرادی کرمانی، ابوالفضل زروئی نصرآباد، نادر ابراهیمی، مصطفی رحماندوست، مسیحا برزگر، و چند تن دیگر به چشم می‌آید.

امکان دیگری که به‌تازگی در عرصة تولید کتاب‌های گویا فراهم شده است، ارائة خدمات کتاب‌های گویا از سوی اپراتورهای تلفن همراه برای مشترکان این شبکه‌هاست. این خدمت، که با کمک برنامة کاربردی کتابخوان ارائه می‌شود، کاربران را قادر می‌سازد با تلفن همراه به کتاب‌های گویا دسترسی داشته باشند و آن‌ها را بر روی دستگاه خود ذخیره، و در موقع دلخواه مطالعه کنند.

با اینکه در حال حاضر تعداد ناشران و تولیدکنندگانی که به تولید کتاب گویا مشغول‌اند، افزایش یافته است، آیا این تعداد کتاب می‌تواند پاسخگوی نیاز کاربران علاقه‌مند به این رسانه باشد؟ کاربرانی که با اشتیاق فراوان به پیگیری موضوعات مربوط به کتاب‌های گویا و تازه‌های نشر در این زمینه می‌پردازند، که دنبال کردن صفحات اختصاصی کتاب‌های گویا در شبکه‌های اجتماعی گاهی از سوی بیش از پنجاه‌هزار مخاطب، ده‌ها هزار بار مشاهده و دریافت فایل کتاب‌های گویا در سایت‌های کتاب‌های گویا، و پیش‌فروش هزار نسخه از کتاب گویایی که هنوز رونمایی نشده‌اند، فقط ظرف مدت دو ساعت، گواه آن می‌تواند باشد.

نمی‌توان این واقعیت را انکار کرد که ذائقه و سلیقة مخاطب بازار نشر، دست‌کم قشر جوان، به سمت مطالعه به شیوه‌های نوین و متناسب با سبک زندگی روزمره رفته و این نیاز را باید ناشران و متولیان نشر به نحو مقتضی و شایسته پاسخ دهند و با تولید و انتشار عناوین مختلف و متناسب با نیاز و سلیقة کاربر، علاوه بر احترام به سلیقة مخاطب، بتوانند سهم درخور توجهی از سود این بازار را نصیب خود کنند؛ بازاری که چشم‌اندازی از یک «اقیانوس آبی» عمیق و بی‌انتهاست.


مریم چهرقانی
کارشناس ارشد علوم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه تهران
پژوهشگر حوزة نشر


متن خبر
ارسال به دوستان

ارسال به دوستان

نظرات نظرات
2 نظر ثبت شده
مرجان دکمه چین شناسه: 345
0
0

واقعا عالی بود. صدام رو برای قسمت کتاب های صوتی به چه آدرسی باید ارسال کنم؟ اگه میشه راهنماییم کنید. ممنون

0
0

سلام
برای اطلاعات بیشتر وارد آدرس زیر شوید :
festival.sooremehr.ir

نظرات ارسال نظر
بستن
نام و نام خانوادگی  * حداقل 3 کاراکتر وارد نمایید.
پست الکترونیکی پست الکترونیکی وارد شده صحیح نیست.
وب سایت URL وارد شده صحیح نیست.
متن نظر  * متن نظر خالی است.

بستن